Nộp cheo

Như đã trình bày ở mục sinh con, thuở xưa ta không có hộ tịch và vấn đê hộ tịch chỉ là vấn đề cá nhân, hộ tịch của ai người đó phải tự lo lấy.

Vì vấn đề hộ tịch không được coi là cần thiết nên ta không lập giấy giá thú khi cưới, cũng như không lập giấy khai sinh lúc đứa trẻ ra đời.

Nếu đứa trẻ ra đời, bố mẹ thường lấy cho con lá số tử vi thay giấy khai sinh, thì trong việc cưới xin, nếu không có lễ cưới hộ tịch, đám cưới theo lễ nghi phong tục đủ bảo đảm cho cuộc hôn nhân. Đôi bên đã lấy nhau theo lễ nghi, không ai còn phủ nhận được. Theo luật lệ Việt Nam ngày trước, những người dự lễ cưới đủ làm chứng cho đám cưới của đôi bên nếu sau này có chuyện gì lôi thôi xảy đến.

Ngoài lễ cưới theo lễ nghi, còn có lệ nộp cheo. Nộp cheo tức là nộp cho làng người con gái tiền hoặc lễ vật định bởi hương ước để làng này công nhận là chàng rể đã lấy cô gái làng mình. Trai gái cùng một làng lấy nhau cũng phải nộp cheo theo lệ làng.

Lệ nộp cheo rất quan trọng đối với tục cưới xin cũ. Ca dao có câu:

Có cưới mà chẳng có cheo,

Dẫu rằng có giết mười heo cũng hoài.

Lệ cheo thay đổi tùy từng làng, có nơi nặng có nơi nhẹ. Có nơi xưa chỉ phải nộp một quan tiền, một chai rượu với trầu cau là đủ, có nơi nộp cheo rất nặng, như tục làng Xuân Ái, huyện Vô Giàng, tỉnh Bắc Ninh (Hà Bắc), nộp cheo phải có một chiếc mâm thau, một cỗ xôi con gà, trầu cau chè rượu.

Cũng có làng đặt ra hai lệ cheo, một lệ cho trai làng lấy gái làng rất nhẹ chỉ cần trầu cau trình làng là đủ, còn một lệ cho trai thiên hạ lấy gái làng nặng lên, phải nộp tiền.

Khi nộp cheo, lý trưởng hoặc tiên chỉ làng cấp cho chàng trai một tờ phải cheo, tức là tờ biên lai nhận rằng chàng trai đã nộp cheo trong việc cưới một cô gái làng.

Về sau, mỗi khi cần lấy giấy chứng chỉ hôn thú, chàng trai phải xuất trình phái cheo, lý trưởng sẽ căn cứ theo phái cheo cấp giấy chứng nhận hôn thú cho đương sự.

Kể từ khi có hộ tịch tại Việt Nam, việc cưới xin phải có giấy giá thú, theo luật lệ, nếu không việc hôn nhân có thể bị tiêu hủy.

Đối với những đám cưới cử hành trước khi ban hành luật lệ hộ tịch, phái cheo vẫn có giá trị như một giấy giá thú.