Hôn lễ

Trình bày về hôn lễ, ông Thân Trọng Huề có viết:

“Người đàn ông đàn bà lấy nhau đều là sự ngẫu nhiên. Truy nguyên thủy thuở trước đời thái cổ khi loài người còn ăn lông mặc lá, ở hang, ở tổ, chưa có phép tắc thì đàn ông đàn bà lấy nhau như loài cầm thú, lần lần mới lập phép tắc để phân biệt với loài cầm thú. Đã lập hôn lễ thì không lễ, không thành hôn...”.

Xưa trong việc giá thú ta có sáu lễ:

1. Lễ nạp thái tức là lễ đôi bên nhà trai nhà gái trao đổi sự đính ước. Nhà trai đem tới nhà gái một con nhạn, với ý nghĩa là đã chọn có nơi.

2. Lễ vấn danh tức là lễ hỏi tên hỏi tuổi, ngày sinh tháng đẻ của người con gái.

3. Lễ nạp cát tức là lễ chấp nhận sự đính ước sau khi nhà trai đã so đôi tuổi, và tuổi đôi bên đã hợp nhau.

4. Lễ nạp tệ tức là lễ ăn hỏi. Trong lễ nạp tệ, nhà trai mang hàng tơ lụa tới nhà gái để chứng tỏ rằng việc lứa đôi là chắc chắn.

5. Lễ thỉnh kỳ tức là lễ xin cưới.

6. Lễ thân nghinh tức là lễ cưới. Hôm lễ thân nghinh nhà trai tới rước dâu về.

Đó là sáu lễ của người xưu, theo Chu Công lục lễ, nhưng phong tục đổi dần và vê sau, tại Việt Nam ta chỉ còn các lễ sau đây.

a) Bán tin. - Sau khi người con trai đã tìm hiểu và đã có ý kén người con gái làm bạn trăm năm, bố mẹ chàng trai nhờ người đưa tin cho bố mẹ cô gái biết xem bố mẹ cô gái có ưng chịu hay không ưng chịu thì cho tin lại.

Về tục bắn tin này, luật ta xưa có nói rằng

''Trước khi đi hỏi, nhà con trai con gái phải làm hôn thư, kể rõ hai người ấy có bệnh tậtgì không, con vợ cả hay con vợ lẽ”.

Ngày này, lệ lập hôn thư không còn nữa, đôi bên chỉ nói miệng cho nhau.

Trước đây một đôi gia đình sang trọng khi cưới xin phỏng theo sách ''Văn Công gia lễ'' làm hôn thiếp bằng giấy hồng đào, có kê đồ lễ vật, nhưng đây chỉ là trường hợp rất hãn hữu.

b) Chạm ngõ hay xem mặt - Có nhiều cặp trai gái, đã gặp gỡ nhau trước rồi mới lấy nhau, nhưng như trên đã nói, việc hôn nhân do cha mẹ định, nên có nhiều đôi trai gái không hề biết mặt nhau. Lễ chạm ngõ để chàng trai xem mặt cô gái, và cũng là dịp để cô gái thấy rõ người phối ngẫu tương lai của mình.

Lẽ tất nhiên tin đi mối lái phải nhờ ông mai bà mai. Ông bà mai thường nói hay cho cả đôi bên, đôi bên cũng nhân lễ chạm ngõ xác nhận được lời nói của ông hoặc bà mai.

Trong lễ chạm ngõ, đôi bên thường khơi ra những câu chuyện để tìm hiểu chú rể cô dâu, nhất là nhà trai. Muốn biết cô dâu trong lúc ở nhà mình, nhà trai nhìn cô dâu trong công việc làm, xét cô dâu trong cử chỉ.

Trong nhiều cuộc hôn nhân, việc chạm ngõ chỉ làm theo tục lệ đôi bên hai họ đều tin cả ở ông mai, bà mai.

Giờ đây, lễ chạm ngõ chỉ còn là một lễ theo hình thức vì thường khi đôi bên trai gái đã hiểu rõ nhau lắm, không cần phải đợi tới ngày chạm ngõ mới biết được nhau.

c) Ăn dạm hay vấn danh - Lễ này ngày nay không còn.

Theo tục lễ, khi ông mai hoặc bà mai đã được nhà gái trả lời ưng thuận hôn nhân, liền báo tin cho nhà trai biết. Kế đó, ông hoặc bà mai dẫn mấy đại diện của nhà trai tới nhà gái với lễ vật, thường gồm cau trầu, chè rượu. Trong dịp này, nhà trai xin tờ lộc mệnh của cô dâu, tức là tờ giấy ghi ngày sinh tháng đẻ.

d) Ăn hỏi hay nạp tệ. - Sau lễ ăn dạm rỏi, ông hoặc bà mai liên lạc với nhà gái để ấn định ngày lễ ăn hỏi.

Đến ngày ấn định, ông hoặc bà mai dẫn nhà trai mang lễ vật tới nhà gái.

Nhà gái nhận lễ ăn hỏi tức là chính thức công nhận sự gả con gái cho nhà trai, và kể từ ngày ăn hỏi, đôi trai gái đã nghiễm nhiên thành cặp vợ chồng chưa cưới.

Lễ ăn hỏi gồm trầu cau, rượu, chè và bánh trái.

Những nhà cổ thường dùng bánh cặp nghĩa là gồm hai thứ bánh tượng trưng cho âm và dương. Những cặp bánh thường được dùng trong lễ ăn hỏi là bánh xu xê và bánh cốm,  bánh cốm tượng trưng cho dương, bánh xu xê tượng trưng cho âm, hoặc bánh chưng và bánh dày, bánh chưng vuông là âm, bánh dày tròn là dương. Thường thường dùng kèm với bánh chưng và bánh dày có quả nem. Bánh cốm, bánh xu xê, bánh chưng, bánh dày và cả quả nem nữa dùng trong lễ ăn hỏi đều được đựng trong hộp giấy màu đỏ hoặc bọc bằng giấy đỏ, màu đỏ chỉ sự vui mừng. Cũng có gia đình thay vì các thứ bánh trên, dùng xôi gấc và lợn quay.

Ngày nay để giản tiện hơn, tại các nơi đô thị thay vì các bánh trái xôi thịt xưa, người ta dùng những loại bánh mứt mới, như bánh bích qui, bánh quế, mứt sen và có khi cả bánh trung thu nữa. Những gia đình sang trọng thường kèm theo bánh bích qui những chai rượu tây nhỏ, nhất là rượu sâm banh.

Những đồ lễ ăn hỏi của nhà trai mang tới, nhà gái đặt một số ít lên bàn thờ gia tiên. Khi lễ ăn hỏi xong, bánh trái, cau, chè, được nhà gái lại quả cho nhà trai một số ít, còn nhà gái dùng để chia cho họ hàng và thân bằng cố hữu.

Trong việc chia bánh trái, cau, chè. Cau phải chia số chẵn, nhưng kiêng chia hai quả, nghĩa là phải chia mỗi nơi từ bốn quả cau, bốn lá trầu không trở lên. Còn số chẵn là số dương, trái với số lẻ là số âm dùng trong việc cúng lễ.

Việc chia bánh trái, cau, chè, sau lễ ăn hỏi có ý nghĩa nhà gái muốn báo tin cho họ hàng bè bạn biết là con gái mình đã đính hôn.

Theo lối mới bây giờ, cùng chia với bánh trái, thường có kèm thêm tấm thiếp của đôi bên hai họ báo tin đính hôn của đôi trẻ.

Nếu ngày nghênh hôn không xa ngày ăn hỏi, trong thiếp có ghi rõ cả hôn lễ sẽ cử hành vào ngày nào. Trong trường hợp này có khi cùng với thiếp báo hỷ lại có cả thiếp mời dự tiệc cưới.

Việc chia đồ lễ ăn hỏi, nhà gái thường nhờ các cô gái trong họ hoặc bạn bè cô gái chia giúp.

Khi nhà trai dẫn lễ ăn hỏi tới nhà gái, nhà gái thường làm cơm thiết.

Sau lễ ăn hỏi đôi bên kể là giao kết gắn bó rối. Tuy vậy ngày xưa các cặp vị hôn phu và vị hôn thê cũng không được phép gặp nhau, trừ trường hợp đặc biệt lắm đôi bên cha mẹ mới cho phép.

Phong tục ngày nay đổi khác, sau lễ ăn hỏi là đôi trai gái thường gặp nhau luôn.

Từ lễ ăn hỏi đến lễ cưới, xưa kia có khi hàng hai ba năm, nhưng ngày nay thời gian đó thường rút rất ngắn, có khi chỉ vài bốn ngày.

Chính ngày xưa, các cụ cũng vãn khuyên những chàng trai đã hỏi vợ thì cưới ngay để tránh sự bất trắc của thời gian. Ca dao có câu:

Hỏi vợ thì cưới liền tay

Chớ để lâu ngày lắm kẻ dèm pha.

Lễ ăn hỏi xong, đôi bên trai gái chờ lễ cưới là xong nhưng theo tục xưa, có nhiều nhà gái tuy đã nhận lễ ăn hỏi của nhà trai nhưng cũng không cho cử hành lễ nghênh hôn sớm, có khi vì cô gái còn nhỏ tuổi quá, có khi vì cha mẹ thương con không muốn con sớm phải về nhà chồng.